گذرانيده . و آن نسخهء اصل را من ديده‌ام كه در حواشى اين كتاب ، مرحوم وليعهد به خط خودشان در اسامى امكنه و كميت و كيفيت قشون‌ها و امورى كه اتفاق افتاده تعرض فرموده بودند كه از آمدن پرملوف به ايران تا مصالحهء تركمانچاى را به‌تفصيل نوشته است ، هركه بخواهد ، بر آن نسخه رجوع نمايد . در اين روزنامه اين‌قدر كافى است . در اين چاپارخانه پشه و كيك زياد بود كه از صدمهء كيك ، ما صبح به خواب نرفتم و اين شعر را سيوطى 31 به قولى در مضموم بودن نون تثنيه شاهد آورده است مكرر مىخواندم : « يا ابتا ارقدنى القذان * و النوم لا تالفه العينان » عرب بدوى كه به جزدان عادت دارد اگر از قذان عاجز شود پس عجم حضرى چه كند ؟ در زگم درخت انار بسيار بود ، معلوم است كه زمستان هواى آن‌جا چندان سرد نمىشود و در گنجه هم درخت انار هست . روز پنجشنبه بيست و هفتم رمضان المبارك : به چاپارخانهء آق‌استفا آمديم . از زگم كه سه ورس بگذرى رودخانهء زگم است كه از جنوب به شمال جارى است . سابق از شمكور به اين طرف تا حسن‌سو حد بلوك شمس الدين‌لو بوده حالا دولت روس وضع كرده چهار ورس كه از زگم بگذرى حد بلوك قرار داده‌اند كه از اين پس تا سنق‌كرپى يعنى پل شكسته بلوك قزاق كرده‌اند . در سر چهارده ورسى پخل‌نيك سابق بيخه‌چو كه از مينگه‌چور همراه بود اذن مرخصى خواست . پخل‌نيك بلوك قزاق پياده در سر پيادگان ايستاده بود . دم كالسكه آمد ، خود را معرفى كرد . ميرزا بيك گنجه‌اى رييس سواران است . كه مىگفت : « منصب پريستوف دارم كه از سلطانى بالاتر و از ياورى كم‌تر است . » [ ميرزا بيك گنجه‌اى ] قراسوران آن صفحه است . در چاپارخانهء طاووس به نهار پياده شديم . رودخانهء طاووس در غربى چاپارخانه است . قديم پلى داشته خراب شده . دو ميل از آثار پل باقى است . در وقت سيلاب مىگويند چند روزى مردم معطل مىشوند . قدرى از چاپارخانه راه افتاده بوديم ده نفر صالدات ، دو نفر مقصر يكى روسى و يكى مسلمان در ميان انداخته از تفليس به گنجه مىبردند . شتر بسيار صندوق خالى بار داشتند [ كه ] به گنجه مىبردند تا انگور بار كرده به تفليس ببرند . در شمال راه به مسافت سه چهار فرسخ كوه سفيد ممتدى است كه ارچن‌داغى مىگويند كه رودخانه كر از دامنهء او مىگذرد و از غرب به شرق مىرود . در ده ورسى زگم كوه آق‌داغ است كه پايين گردنه آق‌داغ قراولخانه ساخته‌اند . كوه خاكى است ، سرازيرى مطولى دارد كه در برف و باران خيلى بد است . در پايين گردنه در يمين راه قريهء گوگجه‌لى است كه قريهء بزرگى است و اهالى آن‌جا تمام شيعه هستند . از حسن‌سو به بعد كه به‌طرف آق‌استفا مىرود هرچه مسلمان است تمام سنى است . چاپارخانهء حسن‌سو در غربى رودخانه واقع شده . حسن‌سو اسم رودخانه است و [ داراى ] چند قريه است ، پلى داشته كه اكنون خراب است